آشنایی با مفهوم علم پژوهش عملیاتی
یکی از علوم جدید امروز، علم پژوهش عملیاتی است؛ علمی است نوپا که تاکنون در کشور ما توجه چندانی به آن نشده است و در 6 تا 7 سال اخیر مورد توجه برخی دانشمندان قرار گرفته است. حدود 90% مدیران با مفهوم پژوهش عملیاتی آشنا نیستند و بقیه در درک و فهم این علم مشکل دارند.
پژوهش عملیاتی(Opertion Research یا O.R) مترادف برنامه ریزی خطی یا همان علم مدیریت نوین نیز به کار می رود.
هر عملی در دنیای واقعی، بین پخت یک تخم مرغ که ظاهراً ساده می نماید تا فرستادن یک ماهواره به هوا که دشوار می نماید، با علم پژوهش عملیاتی سر و کار دارد.
کسی که در انجام یک کار 30 تا 40 سال تجربه کاری دارد، به صورت غیر علمی و ناخودآگاه از علم پژوهش عملیاتی استفاده می کند.
مثال هایی برای کاربرد پژوهش عملیاتی
می خواهیم یک آشپز برای پخت غذاهای سنتی یک سفره خانه سنتی استخدام کنیم، برای این کار 4 نفر که کاندیدای این سمت هستند، در نظر می گیریم و مواد و وسایل لازم برای پخت آبگوشت را در اختیار آن ها قرار می دهیم. با توجه به این که مواد و کلیه شرایط برای هر 4 نفر یکسان است، با پخت آبگوشت غذای هر 4 نفر را می چشیم و آشپز غذای بهتر استخدام خواهد شد. نتیجه کار به شرح ذیل می باشد:
|
مواد/آشپز |
مقدار مواد مصرفی آشپز1 |
مقدار مواد مصرفی آشپز 2 |
مقدار مواد مصرفی آشپز 3 |
مقدار مواد مصرفی آشپز 4 |
|
گوشت |
350 گرم |
1100 گرم |
900 گرم |
550 گرم |
|
آب |
4 لیوان |
16 لیوان |
13 لیوان |
5/7 لیوان |
|
نخود و لوبیا |
200 گرم |
300 گرم |
200 گرم |
170 گرم |
|
غیره |
... |
... |
... |
... |
|
نتیجه پخت |
اصلاً جالب نیست و فقط مزه نخود و لوبیا دارد |
خوب نیست. مزه آب دارد. گوشت آن سوخته است. |
مناسب نیست. گوشت آن تفاله شده است. |
مناسب است و همه موارد آن به اندازه... |
هر کدام از این آشپزها با استفاده از مواد و رعایت اصول خاصی به پخت آبگوشت پرداخته اند. همان طور که می بینید، با این که آشپز یک کم ترین هزینه را برای کارفرما داشته است، اما به دلیل نا مطلوب بودن محصول نهایی مورد قبول قرار نگرفت. همچنین آشپز دو با این که 1100 گرم گوشت در تهیه غذای خود استفاده کرده، این غذا مطلوبیت لازم را ندارد و این آشپز نیز رد می شود. در مورد آشپز سوم نیز به دلیل عدم توازن و تعادل در مقدار مواد استفاده شده، غذای پخته شده، مورد پسند نیست.
اما در مورد آشپز چهارم با اینکه در مقایسه با آشپز 2 و 3 از مقدار گوشت کم تری استفاده کرده، با اینکه هزینه مصرفی وی از آشپز یک بیش تر بوده، توانسته مطلوبیت مشتری را جذب کند و انتخاب خواهد شد.
بله مهم نیست که چه مقدار از یک ماده استفاده شود، بلکه مقدار لازم در ترکیبی از مواد و مراقبت کردن و کنترل نحوه انجام گرفتن یک کار است که مطلوبیت آن را تعیین می کند و این مفهوم پژوهش عملیاتی است.
پژوهش عملیاتی یعنی تصمیم گیری درست و بهینه
مثال دیگر
نقشه زیر متعلق به یک ساختمان کلنگی است که صاحب آن به دلیل وجود شرایطی به یک واحد 4 خوابه نیاز دارد.
|
خواب |
خواب |
خواب |
|
پذیرایی |
سرویس دستشویی |
|
|
|
آشپزخانه |
|
|
|
|
برای این کار چند راه وجود دارد:
? تعمیرات و تبدیل 3 خوابه به 4 خوابه
برای بدست آوردن واحد 4 خوابه در ساختمان حاضر تعمیراتی انجام دهیم، که نقشه های زیر نشان دهنده آن است:
روش اول
|
خواب |
خواب |
خواب |
|
پذیرایی |
|
سرویس دستشویی |
|
خواب |
|
|
آشپزخانه |
|
|
|
|
|
با اعمال این روش ساختمان از حالت عادی خارج می شود و به صورت قناس در می آید.
روش دوم
|
پذیرایی |
خواب |
خواب |
|
حال |
سرویس دستشویی |
|
|
|
خواب |
خواب |
آشپزخانه |
|
|
|
|
|
با اعمال این روش هزینه تعمیرات بالایی را متحمل خواهند شد.
روش سوم
|
خواب |
خواب |
خواب |
خواب |
|
پذیرایی |
سرویس دستشویی |
|
|
|
آشپزخانه |
|
|
|
|
|
با اعمال این روش حتی اتاق خواب های قبلی از کارایی خود خارج می شوند.
و ... با این روند نظریه تعمیرات ساختمان رد شد.
? رهن 4 خوابه و رهن دادن 3 خوابه
با توجه به بالاتر بودن هزینه رهن واحد 4 خوابه نسبت به 3 خوابه و همچنین تورم موجود و بالاتر رفتن آن در سال های آتی و کشمکش های مستاجر و موجر و ایجاد آسیب در اقتصاد خانواده این نظریه نیز رد می شود.
? فروش ساختمان و خرید 4 خوابه
با توجه به این که ساختمان کلنگی را با قیمت بسیار پایین می خرند و با توجه به حق العمل بنگاه و هزینه های اسباب کشی و ... این نظریه نیز رد شد.
? ساخت و ساز مشارکتی
این نظریه حاکی از ساخت مشارکتی ساختمان است که پس از ساخت 4 واحد به صاحب ملک و 4 واحد به سازنده آن تعلق می گیرد. در پی این تحول فقط با حساب کردن ارزش افزوده ملک و نه تورم، 2 برابر ارزش فعلی در طول یک سال و نیم به صاحب ملک خواهد رسید که این نظریه تأیید و به مرحله اجرا درآمد.
مطلوبیت و بهینه سازی در زندگی و رسیدن از سطح موجود به یک سطح مطلوب یعنی پژوهش عملیاتی.
پژوهش عملیاتی به دنبال پیدا کردن دقیق ترین راه ها با تجزیه و تحلیل و فکر و اندیشه است.
برای مثال یک تولید کننده ماژیک را در نظر بگیرید. اگر این تولیدکننده، ماژیکی تولید کند که به فروش نرود، عملاً متحمل ضرر خواهد شد. پژوهش عملیاتی به مدیر تولید نشان می دهد:
× از چه جنسی، چه مقداری تولید کنیم؟
× برای ساخت آن از چه مقدار مواد اولیه استفاده کنیم به گونه ای که کیفیت آن نیز محفوظ بماند؟
پژوهش عملیاتی با اندازه گیری نرخ جذب بازار به مدیر نشان می دهد تا ماژیک هایی با خصوصیت زیر تولید کند:
|
رنگ ماژیک |
تعداد |
|
مشکی |
10.000 |
|
آبی |
7.000 |
|
قرمز |
1.200 |
|
سبز |
400 |
اگر تولید کننده به نتایج جذب بازار دقت نکند و مثلاً از ماژیک مشکی 9000 عدد تولید کند، در واقع معادل1000 عدد سود خود را از دست داده است یا اگر 12000 عدد مشکی تولید کند، عملاً 2000 عدد از ماژیک های تولیدی انبار می شوند که باعث افزایش موجودی انبار وی شده و سرمایه او از گردش باز می ایستد.
پژوهش عملیاتی در اثنای جنگ جهانی دوم به وجود آمد. در آن زمان ارتش آمریکا و بریتانیا برای استفاده از کم ترین هزینه(کم ترین به کارگیری ابزار جنگی و پرسنل) و بردن بیش ترین سود(تخریب و کشتن دشمن) از 16 تا 20 نفر از دانشمندان متخصص هر رشته(از فیزیک و شیمی تا روان شناسی و جامعه شناسی و ...) دعوت کرد که با تبادل اطلاعات و استفاده از قوانین علوم به مدلسازی ای برای این هدف بپردازند.
در واقع پژوهش عملیاتی به دلیل نا هماهنگی به وجود آمد.
نا هماهنگی در هر سیستمی مرگ آن سیستم را می رساند.
سیستم مجموعه ای از اجزای مرتبط و به هم پیوسته که برای دستیابی به هدف مشترکی طبق برنامه ریزی قبلی در حال فعالیت هستند و بین آن ها هماهنگی وجود دارد.
هر بخش از یک سازمان، یک خرده سیستم و در واقع جزئی از یک کل است.
مدیران هر بخش سازمان بایستی به فکر کل سازمان باشند نه فقط بخش خودشان و بدتر از آن فقط به فکر ارتقای خود. چرا که معیوب بودن یکی از اجزای سیستم باعث ایجاد ناهماهنگی و در نتیجه نابودی کل سیستم است.
در دنیای امروز کسانی موفق هستند که سیستمی حرکت کنند. حتی نظام هستی نظامی است سیستمی.(به گفته فوندیکن به جز کهکشان راه شیری که شامل خورشید و سیارات و میلیاردها ستاره است، در جهان بیش از میلیاردها کهکشان وجود دارد.)
þ پژوهش عملیاتی یعنی استفاده از یک سری تکنیک های ریاضی برای تسهیل کار مدیران و امر تصمیم گیری مدیران.
پژوهش عملیاتی خط مشی های مدیریت را تعیین می کند.
اگر 3.000.000.000 تومان پول به چند فرد بدهیم، قطعاً کسی که از پژوهش عملیاتی برخوردار است، بیش ترین سود را بدست خواهد آورد. یعنی با وجود منابع مالی یکسان، کسی حداکثر سود را دارد که در مدیریتش پژوهش عملیاتی داشته باشد.
منظور از مقدار حداکثر سود یعنی بیش ترین مقدار در حد(دامنه) موجود یا همان بیش ترین مقدار شدنی. و منظور از کم ترین هزینه، همان هزینه بهینه است.
q پژوهش عملیاتی یک علم کمی(علم مقداری مدیریت نوین) است که در مقابل آن علم طراحی سیستم های مدیریتی که یک علم کیفی است، وجود دارد.
مثالی برای طراحی سیستم های مدیریتی
در گذشته نه چندان دور برای تجدید گذرنامه بایستی مدت طولانی(نزدیک به 6 ماه) صبر می کردیم، اما امروزه در کم تر از 48 ساعت، گذرنامه تجدید می شود.
وقتی برای گرفتن گواهی نامه یا تجدید آن و ... به شهرک آزمایش وارد می شویم، با استفاده از رنگ آسفالت روی زمین به راحتی به بخش مربوطه که مورد نظر ماست، خواهیم رفت.
نرم افزار کامپیوتری که امر تجدید گذرنامه را تسهیل می کند و رنگ آسفالت روی زمین که ما را به بخش های مختلف شهرک هدایت می کند، نمونه ای از طراحی سیستم های مدیریتی است.
مدیریت امروز مدیریت سیستمی است که با استفاده از طراحی و نظام مندی خاص خود با پرداخت کم ترین هزینه، بیش ترین سود را به دست می آورد.
پژوهش عملیاتی ارتباط انکار ناپذیری با علم حسابداری، مدیریت و اقتصاد و دیگر علوم اجتماعی دارد. به دلیل اهمیت و نفوذ پژوهش عملیاتی در حسابداری، گرایش حسابداری عملیاتی در مقاطع بالاتر به وجود آمد.